ارتباط با ما
تبلیغات


دوشنبه ۱۸ اسفند ۱۳۹۳ | ۱۷:۰۵ ب.ظ
مفهوم دولت در حقوق و سیاست
۸ نکته که پیش از مطالعه «قرارداد اجتماعی» روسو باید بدانید
محمد میثم نداف پور
روسو در واقع حاصل ترکیب و تعادل دو طیف موجود در اندیشمندان قبل از خود است. به واقع روسو سعی کرده است که نظریه دولت ژان بدن و هابز (در قالب لویاتان) را با نظریه بعدی آن ‏ها در خصوص اجتماع که در دوران لاک به اوج خود رسید، آشتی دهد.

کافه حقوق، محمد میثم نداف پور – ژان ژاک روسو، متولد سال ۱۷۱۲ میلادی در ژنو است. تولد نامشروع و پرونده پر از موارد فساد اخلاقی، توقیف و اخراج او از محل زندگی از ویژگی های مهم زندگی این متفکر فرانسوی است. تاریخ نگاران خلوت او را در معاشقه و جلوت او را در فراری بودن نوشته اند. تاریخ‏شناسان علیرغم این که معتقدند این کتاب تاثیر زیادی حتی بیش از روح القوانین منتسکیو در شکل گیری انقلاب فرانسه داشته، اما حدود ۷ سالی پیش از انقلاب در سال ۱۷۹۲ دار فانی را وداع می گوید. در واقع میان نگارش کتاب روسو در سال ۱۷۶۲ تا انقلاب فرانسه حدود ۲۷ سال فاصله است. از طرفی هم معتقدند علیرغم زبان گزنده روسو و تاثیر عمیقش در انقلاب، خود نیز هرگز در عمل انقلابی نبود.

کتاب «قرارداد اجتماعی» او از جمله کتاب‏ هایی است که برای فهم دقیق مفهوم دولت، در دولت مدرن توسط اساتید حقوق عمومی توصیه میشود. این کتاب به دلیل تلاش در حلا تعارضات و دوگانه های آن دوران غرب که توضیح آن در ادامه خواهد آمد، اتفاقا کتاب خوبی برای دانشجویان و اساتید حوزه حقوق عمومی از این حیث است که میتواند در بسیاری از دوگانه هایی که دولت اسلامی ایران در پی حل تعارضاتی میان علم دوران جدید و منابع فقهی و اسلامی ما دارد، در متود و روش در زمین جامعه اجتماعی نقش ایفا کند. با توجه با این مقدمه، نکاتی که باید قبل از مطالعه متن این کتاب دانست، گفته میشود:

قرارداد اجتماعی۱- روسو از لحاظ فلسفی و انسان شناسی، قائل به ذات نیک سرشت انسانی است. این نگاه موجب شده است که بیش از پیش مورد توجه روانشناسان قرار گیرد. بر عکس هابز که انسان را گرگ انسان میداند و لاک که وضعیت سفید و خالی برای ذات انسان قائل است، روسو معتقد است که انسان از بدو تولد صاحب یک خوبی طبیعی است و هر عمل بدی که انجام می دهد ناشی از شرایط اجتماعی مخرّب است، نه ناشی از چیزی در ذات خود او.

۲- روسو در واقع حاصل ترکیب و تعادل دو طیف موجود در اندیشمندان قبل از خود است. به واقع روسو سعی کرده است که نظریه دولت ژان بدن و هابز (در قالب لویاتان) را با نظریه بعدی آن ‏ها در خصوص اجتماع که در دوران لاک به اوج خود رسید، آشتی دهد. به واقع سعی کرد که دوگانه موضوعیت دولت و اجتماع را که در کتاب نتیجتا با مفهوم «اراده عمومی» است، یکی بداند. روسو در ابتدای کتاب ۱ میگوید: «در این جستجو همواره کوشش خواهم کرد تا میان آن چه حق اجازه میدهد و آن چه سودجویی مقرر میدارد، پیوندی برقرار کنم تا عدالت و سودجویی در برابر هم قرار نگیرند.»

در واقع در این جمله روسو میگوید که در تلاشم تا سنت هابزی بر مبنای لویاتان را در کنار سوژه و آزادی لاکی قرار دهم و اراده عمومی را به عنوان مفهوم ثالثی مبنا قرار میدهد تا اجتماع و دولت با هم در عارض قرار نگیرند.

۳- روسو از جمله اندیشمندانی مانند هابز و لاک است که معتقدند مبنای شکل گیری دولت و اجتماع بر مبنای «قرارداد اجتماعی» است. از این حیث میتوان روسو را از دیگر اندیشمندان از جمله دورکیم جدا کرد. در واقع قرارداد اجتماعی در شکل گیری اجتماع و نظم جامعه دخیل میداند و مشروعیت یک اجتماع را در سایه ایجاد یک قرارداد میان افراد جامعه میداند. این قرارداد منجر به تشکیل دولتی میشود که قرار است برخی از آزادی های فردی را که مقدس هستند، تضییق کند. اگر پدیده دولت که منجر به محدود کردن آزادی مقدس انسان هاست، بدون قرارداد اجتماعی شکل بگیرد، مشروعیت ندارد. البته باید دانست که این اشتراک نظر در میان این طیف از اندیشمندان در مورد قرارداد اجتماعی، منحصر در لفظ «قرارداد اجتماعی است؛ وگرنه، مبنا و آثار قرارداد اجتماعی در این دانشمندان مانند هابز و لاک و حتی روسو با دو تن دیگر متفاوت است.۴- روسو از لحاظ تاریخی تقریبا هم عصر منتسکیو است و اتفاقا این دو اندیشمند و کتاب هایشان را از کتب تاثیرگذار در انقلاب فرانسه میدانند. اما تفاوت کتاب روح القوانین و قرارداد اجتماعی این دو اندیشمند، در قلم گزنده روسو است که به همین دلیل، قائل به اهمیت بیشتر کتاب روسو در انقلاب شده اند. منتسکیو که از او با عنوان «نیوتون سیاست» هم نام میبرند، بسیار بیشتر از روابط علی و معلولی و منطقی استفاده کرده است و از این حیث چه بسا مناسب تر برای خوانندگان باشد. به همین جهت است که علم از وضعیت جامعه آن روز فرانسه و انگلستان و طیف اجتماعی و اتفاقات آن دوران، در مطالعه کتاب قرارداد اجتماعی ضروری تر به نظر میرسد. یعنی به دلیل این که روسو کمتر به صورت نظری نوشته است، شاید بتوان کتاب او را اجتماعی تر از منتسکیو دانست.

روسو۵- کتاب قرارداد اجتماعی او از جمله کتب کلاسیک غرب مدرن است که متن خوانی و مطالعه دقیق آن، فهم عمیقی از فضای مدرن غرب را بازتاب می دهد و مهم تر آن که دوره فکری اندیشمندان قبل از خود را با خود به یدک میکشد. کتاب روسو در سال های حیات خود، در دوران حاکمیت کلیسا و سلاطین، ممنوع بود و حتی منجر به تبعید او شد. در سه گانه موجود (سلاطین، کلیسا، بورژوازی و البته باقیمانده های فئودال) در آن دوران، روسو همواره به طرفیت بورژوازی ظاهر میشد.

۶- کتاب امیل او یکی از کتب مورد توجه روانشناسان و کتاب قرارداد اجتماعی او، یک کتاب منبع مهم برای اندیشمندان علوم سیاسی، علوم اجتماعی و خصوصا حقوق عمومی است. روانشناسان معتقدند که روسو را بیش از یک سیاسیدان یا فیلسوف، باید یک روانشناس شناخت و کتاب امیل او وزن بیشتری نسبت به کتاب قرارداد اجتماعی او دارد. چنان چه در آغاز کتاب قرارداد اجتماعی با انسان شناسی و نسبت جامعه طبیعی خانواده، بحث از دولت را آغاز میکند. در کتاب امیل او هم همواره مقدمه احساسی بودن و تجربی بودن انسان بر مباحثش مقدم است.

۷- روسو تاثیر شگرفی بر مارکس در سده های بعدی داشت. تشابه میان مارکس و روسو در نقد جامعه ناعادلانه و ستم پیشه‌ مدرن است و یکی از تفاوت های عمده آن ها این است که مارکس علیرغم این که شدیدا به جامعه سرمایه داری خصومت میورزد و مراحلی که از جامعه اولیه به مرحله انقلاب میرسد، معتقد است که این جریان تکاملی مقبول است. یعنی جامعه در مرحله سرمایه داری نزد مارکس مرجح به جامعه فئودالی است و آن نیز مرجح از به جامعه برده داری. این باور در اندیشه روسو پیدا نمیشود. در نتیجه مارکس علی رغم نقدش بسیار امیدوار و مطمئن تر به انقلاب نسبت به روسو است و کل جریانات روسو را مثبت میداند.

۸- هر اندیشمندی برای اثبات نظریه خود عموما به سلب دیدگاه جاری و منفی کشور میپردازد. در جای جای کتاب قرارداد اجتماعی پر است از زبان گزنده او در برابر زور و سلطه پادشاهان و هم چنین حکومت الهی کلیسا. در واقع زور پادشاهان را بدون رضایت و اطاعت شهروندان نامشروع جلوه میدهد. از طرفی هر گونه مقرره و دستور غیرکارآمد را حتی از سوی خداوند کلیسایان خلاف حق میداند.

لازم به ذکر است که کتاب قرارداد اجتماعی روسو که حجم زیادی هم ندارد، در یک مجموعه متن، در زمینه متن به همراه چهار مقاله جداگانه در ابتدای کتاب با نگارش ژرار شرمین، آندره سنیک، کلود مورالی و ژوزه مدینا با ترجمه مرتضی کلانتریان توسط نشر آگه به چاپ رسیده است. کتابی مشتمل بر ۶۰۰ صفحه که چاپ هفتم آن در سال ۱۳۹۳ به قیمت ۲۵ هزار تومان در بازار کتاب موجود است.

  1. محسن تاجیک   ۱۳۹۳/۱۲/۱۹  

    با سلام و تشکر از شما بابت مطلبی که برای نوشتن آن زحمت زیادی کشیدید
    اگر ممکن است از اندیشمندان معاصر حقوق و فقه معظم شیعه هم مطلب بنویسید. سخنان ارزشمند استاد فقید کاتوزیان در خصوص فقهای شیعه بسیار جالب و شنیدنی است. سپاسگزار خواهم شد.

آخرین مطالب
مشترک خبرنامه شوید