ارتباط با ما
تبلیغات

دوشنبه ۷ تیر ۱۳۹۵ | ۰۳:۰۵ ق.ظ
به مناسبت سالگرد شهادت حضرت امیرالمومنین علیه السلام:
نکته هایی از نهج البلاغه در خصوص وظایف حاکم اسلامی
حمید نظریان
زندگی، گفتار و رفتار حضرت علی (علیه­السلام) حاوی نکات آموزنده بسیاری برای حیات فردی و اجتماعی انسان­ها است و این نکات و آموزه­ ها را هیچ­گاه نباید محدود به مکان و یا زمان حیات ایشان تصور نمود؛ بلکه به اعتقاد نگارنده توجه و پیاده­سازی سیره علوی در زندگی فردی و اجتماعی بشر در تمام زمان­ها، آنها را به سعادت و کمال مطلوب خواهد رساند.

گروه سیاسی کافه حقوق: زندگی، گفتار و رفتار حضرت علی علیه السلام حاوی نکاتی آموزنده بسیاری برای حیات فردی و اجتماعی انسان ها است و این نکات و آموزه ها را هیچگاه نباید محدود به مکان و یا زمان حیات ایشان تصور نمود بلکه یه اعتقاد نگارنده توجه و پیاده سازی سیره علوی در زندگی فردی و اجتماعی بشر در تمام زمان ها، آنها را به سعادت و کمال مطلوب خواهد رساند.

زندگی پر حادثه و شگفت انگیز امیرالمومنین از جنبه های گوناگونی نیازمند تامل و بررسی است اما آنچه در این نوشتار بدان پرداخته خواهد شد، اندیشه و عمل ایشان درباره مسئله حکومت و زمامداری است.

بشر در طول تاریخ همواره شاهد حاکمان و زمام داران بسیاری بوده است به طوری که برخی از این افراد به نام نیک و بسیاری به بد نامی در تاریخ ثبت شده اند اما حکومت چهار ساله و نه ماهه ایشان نمونه بی نظیری است که بشریت نسخه مشابه آن را تا کنون هرگز مشاهده نکرده است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میگردد که ما بدانیم که میتوان با آشنایی با اندیشه ها و سنت عملی ایشان در امر حکومت داری و حرکت به سمت پیاده سازی این اصول در جامعه انسانی عصر خود، به بسیاری از مفاسد و مشکلات موجود در امر حکومت و زمام داری پایان دهیم. یکی از برجسته ترین و شاخص ترین مواری که اندیشه سیاسی و حقوقی امیرالومنین را در عرصه حکومت اسلامی به نمایش گذاشته است، فرمان نامه ایشان به مالک اشتر ، زمانی که او را به زمامداری مصر منصوب مینماید، است.

حضرت فرمان نامه خود را به مالک که حاوی نکاتی اخلاقی، سیاسی و حقوقی بسیاری است این طور آغاز مینماید:« این فرمانى است که بنده خدا امیر المؤمنین در پیمانش به مالک بن حارث‏ اشتر زمانى که او را به فرمانروایى مصر برگزید دستور داد، تا مالیاتهاى آن را جمع کند، و با دشمنش جهاد نماید، و به اصلاح اهلش برخیزد، و شهرهایش را آباد سازد.»۱ امام علی علیه السلام همچنان که در طی فرمانی جناب مالک اشتر نخعی را برای حکومت بر سرزمین مصر منصوب مینماید، مهمترین و اساسی ترین کارویژه های حکومت اسلامی را نیز به او یادآوری می فرماید؛

بهبود وضع اقتصادی

مورد اول مربوط میشود به امر اقتصاد و تامین منابع مالی حکومت؛« دستور داد، تا مالیاتهاى آن را جمع کند »۲ ، امیرالمومنین به منصوب خود در مصر سفارش مینماید که یکی از وظایف حاکم و والی سرزمین مصر، جمع اوری مالیات از مالیات دهندگان است. به عبارت دیگر اولین موردی که ایشان به عنوان وظیفه بر عهده حاکم سرزمین مصر قرار میدهد موضوع مهم بهبود اوضاع اقتصادی و منابع مالی حکومت است. توجه به اینکه بسیار مهم است که موتور محرک دولت برای انجام وظایف خود و ساماندهی امور، بهبود اوضاع اقتصادی و توسعه میزان منابع و درآمد دولت است و اگر چنانچه حکومتی در امر اقتصاد در مضیقه قرار گرفت، ناگزیر با مشکلات فراوانی رو به رو خواهد شد و چه بسا در مقابل موانع داخلی و یا خارجی تاب استقامت نداشته و سرنگون گردد. لذا به تعبیر امام علی علیه اسلام اولین وظیفه حاکم اسلامی تلاش و برنامه ریزی در راستای توسعه منابع مالی دولت و بهبود اوضاع اقتصادی کشور اسلامی است.

تامین امنیت

حضرت دومین وظیفه حاکم اسلامی را به جناب مالک با این تعبیر بیان مینماید:« با دشمنش جهاد نماید »۳، یعنی ای مالک بکوش تا با دشمن حکومت مقابله نمایی. دشمنی و معارضه با حکومت مصادیق فراونی دارد و بارز ترین موارد آن دشمنان خارجی و اشرار و برهم زنندگان نظم عمومی در داخل کشور هستند. اما کلام حضرت به همین موارد ختم نمیگردد، بلکه ایشان به نحو اطلاق برقراری مفهوم امنیت را از حاکم مصر میخواهد. به عبارت دیگر حضرت علی علیه السلام دومین وظیفه حاکم اسلامی را برقراری امنیت در تمام ابعاد نظامی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، قضائی و … میداند.

هدایت و اصلاح جامعه

حضرت در ادامه ی نامه خود حاکم مصر را به اصلاح اوضاع مردم امر میکند و سومین وظیفه حکومت اسلامی را این طور عنوان میدارد« به اصلاح اهلش برخیزد »۴. در واقع در این عبارت یکی از تفاوت های اساسی و بنیادین حکومت از دیدگاه اسلام با سایر مکاتب بشری آشکار میگردد. امیر المومنین با به کار بردن عبارت اسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا حاکم اسلامی را مامور مینماید تا برای اصلاح و هدایت جامعه تلاش و برنامه ریزی نماید، با موانع سلبی برخورد نماید و زمینه را برای رشد معنویت و هدایت انسان ها در جامعه فراهم آورد.

تامین رفاه اجتماعی

و اما چهارمین موردی که از دیدگاه امام علی علیه السلام به عنوان یکی از کارویژه های اساسی حکومت اسلامی محسوب میشود، موضوع عمران و آبادی کشور است؛ «و شهرهایش را آباد سازد»۵، امیرالمومنین همچنان که حاکم اسلامی را به زمینه سازی برای هدایت و حیات معنوی جامعه فرامیخواند، مسئله آسایش مادی و رفاه اجتماعی را نیز از حاکم اسلامی خواستار است. ایشان در این عبارت از حاکم اسلامی میخواهد تا برای عمران و آبادی شهر ها بکوشد، زندگی مادی مردم را سامان دهد و عوامل آسایش و زندگی آسوده جامعه را فرهم آورد.

همان طور که شرح آن گذشت، چهار کارویژه بهبود اقتصاد، تامین امنیت، هدایت و اصلاح جامعه و عمران و رفاه اجتماعی از دیدگاه امیرالمومنین مهم ترین وظایف حکومت اسلامی تلقی میگردد. بدیهی است که این چهار عنصر اساسی به حکومت در زمان ایشان و سرزمین مصر اختصاص پیدا نمیکند و در هر عصر و زمانی برای استقرار حکومت اسلامی مفید و ضروری است. البته ناگفته نماند که با توجه به جایگاه سرزمین مصر در کشور اسلامی تحت حکومت امیرالمومنین و در نظر گرفتن این موضوع که مخاطب فرمان نامه امیرالمومنین یکی از حکام داخلی کشور اسلامی است و سیاست خارجی از عهده حاکم مصر خارج بوده، این فرمان نامه منحصر به وظایف حاکم اسلامی در محدوده سیاست داخلی است و از موضوع سیاست خارجی از دیدگاه حضرت علی علیه السلام که خود مبحث گسترده است در این نامه ، ذکری به میان نیامده است.

پاورقی:

۱ – :« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ، هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیْهِ حِینَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَایَهَ خَرَاجِهَا وَ جِهَادَ عَدُوِّهَا وَ اسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا وَ عِمَارَهَ بِلَادِهَا»

۲ – جِبَایَهَ خَرَاجِهَا

۳ – جِهَادَ عَدُوِّهَا

۴ – اسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا

۵ – عِمَارَهَ بِلَادِهَا

آخرین مطالب
مشترک خبرنامه شوید