ارتباط با ما
تبلیغات


سه شنبه ۶ مهر ۱۳۹۵ | ۱۴:۳۴ ب.ظ
یادداشت اختصاصی کافه حقوق پیرامون نظام انتخاباتی آمریکا:
مقایسه تحلیلی مؤلفه‌های نظام انتخاباتی در جمهوری اسلامی ایران و ایالات‌متحده امریکا
محمد مهاجری
شاخص اصلی سنجش دموکراسی در نظام‌های حقوقی امروزی، انتخابات و نظام انتخاباتی است. نظام انتخاباتی شفاف و غیر پیچیده و همچنین قانون‌مدار و مبتنی بر حاکمیت قانون، می‌تواند شاخصه‌های دموکراسی انتخاباتی محسوب گردد و از سوی دیگر نظام انتخاباتی غیر شفاف و سری و همچنین پیچیده و مبتنی بر سلایق شخصی،‌ می‌تواند مؤلفه‌های دموکراسی غیرمستقیم را تهدید و دموکراسی را به خطر بیندازد.

گروه بین الملل کافه حقوق: پس از شکل‌گیری نظام‌های دموکراسی و گسترش روزافزون آن در میان کشورهای گوناگون و همگام با آن پس از شکل‌گیری مفهومی به نام دولت در معنای مدرن آن، دموکراسی از مفهوم مستقیم به مفهوم غیرمستقیم تغییر و به‌تدریج تصور رایج مردم از مفهوم دموکراسی تغییر پیدا کرد. در این مسیر، الگوی دموکراسی یونانی در حقیقت مانعی در مسیر زندگی مردمان امروزی ایجاد می‌نمود و البته از جهتی نیز امور سیاسی، به‌عنوان مسائل تخصصی مطرح شدند که عموم مردم از دخالت در آن سودی نمی‌برند و یا تخصصی ندارند. به هر روی علل و عوامل گوناگونی در این چرخش رویکرد و نگرش به مسئله دموکراسی و نقش مردم در نظام سیاسی مؤثر بوده است و امروزه نیز شاهد تحول و گسترش چشم‌گیر نظام دموکراسی از حالت مستقیم خود به حالت غیرمستقیم هستیم. شاید تنها نظامی را که می‌توان در این میان به‌عنوان نظام مردم‌سالار به شیوه یونانی برشمرد نظام حقوقی سوئیس باشد و همچنین تعداد معدودی از ایالت‌های آمریکا که همچنان مردم به‌صورت مستقیم نمایندگان و مسئولین امر خود را برمی‌گزینند. مسیر غیرمستقیم مردم‌سالاری یا همان دموکراسی نمایندگی (Representative Democracy) با نظام انتخاباتی پیوند عمیق و کاملی دارد؛ زیرا اِعمال دموکراسی نمایندگی بدون انتخابات امری غیرممکن و ممتنع خواهد بود؛ بنابراین شاخص اصلی سنجش دموکراسی در نظام‌های حقوقی امروزی، انتخابات و نظام انتخاباتی است. نظام انتخاباتی شفاف و غیر پیچیده و همچنین قانون‌مدار و مبتنی بر حاکمیت قانون، می‌تواند شاخصه‌های دموکراسی انتخاباتی محسوب گردد و از سوی دیگر نظام انتخاباتی غیر شفاف و سری و همچنین پیچیده و مبتنی بر سلایق شخصی،‌ می‌تواند مؤلفه‌های دموکراسی غیرمستقیم را تهدید و دموکراسی را به خطر بیندازد.

 %d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa%db%8c-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%a2%d9%85%d8%b1%db%8c%da%a9%d8%a72-custom

سازوکار اجرای انتخابات و نظارت بر آن

مسئله استقلال نهاد مجری انتخابات و همچنین انفکاک میان نهاد نظارتی و نهاد مجری انتخابات امری مهم و حیاتی تلقی می‌گردد. هرگونه وابستگی نهادی یا تشکیلاتی نهاد مجری انتخابات به دولت و همچنین وابستگی نهاد مجری به نهاد ناظر انتخابات می‌تواند صحت و سلامت انتخابات را موردتردید قرار بدهد. در نظام انتخاباتی ایالات‌متحده امریکا، وظیفه برگزاری انتخابات در هر ایالت به عهده وزیر داخلی همان ایالت است. از میان ۵۰ ایالت در امریکا ۳۳ ایالت اجازه می‌دهند که احزاب، مسئولین انتخاباتی را برگزینند و گاهی گرایش‌های سیاسی مسئولین انتخاباتی موجب تنش‌هایی می‌گردد که از آن جمله می‌توان به بحران انتخاباتی سال ۲۰۰۰ اشاره نمود که وزیر امور داخلی ایالت فلوریدا، هم‌زمان معاون ستاد انتخاباتی بوش- چنی بود. در نظام حقوقی ایالات‌متحده امریکا، مسئله انتخابات یک مسئله ایالتی است و در سطح ملی یک‌نهاد برگزارکننده انتخابات وجود ندارد و لذا این نظام ازاین‌جهت منحصربه‌فرد است؛ اما در نظام انتخاباتی ایران، در اصل ۹۹ قانون اساسی شورای نگهبان به‌عنوان ناظر انتخابات به‌صورت عام مشخص گردیده است و در قوانین انتخاباتی مانند قانون انتخابات ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی، وزارت کشور به‌عنوان نهاد مجری انتخابات برگزیده‌شده است. البته برگزیدن وزارت کشور به‌عنوان نهاد مجزا از شورای نگهبان امری پسندیده است؛ لیکن تأثیرگذاری یکی از وزارتخانه‌های دولت در انتخابات امری گریزناپذیر است که به‌خصوص در انتخابات ریاست جمهوری جلوه‌گر می‌شود. درنهایت باید گفت در نظام انتخاباتی ایران، تفکیک امر اجرا و نظارت بر انتخابات به‌روشنی و شفافیت کافی نیست و گاهی مجری انتخابات به طریقی در نظارت مشارکت می‌نماید و همچنین گاهی نهاد ناظر در نقش مجری انتخابات قرار می‌گیرد.

 

شرایط رأی‌دهندگان و نحوه شرکت آن‌ها

در نظام حقوقی ایالات‌متحده امریکا کلیه اشخاصی که به سن ۱۸ سال برسند می‌توانند در انتخابات شرکت کنند و البته تفاوت‌هایی درگذشته در خصوص جنسیت، نژاد و توانمندی مالی و مالیاتی به چشم می‌خورد که امروز این مسائل برطرف گردیده‌اند. یکی از نقاط ضعف نظام انتخاباتی ایالات‌متحده امریکا مسئله تفاوت رویکرد ایالت‌های این کشور در خصوص اشخاصی است که دارای سوءپیشینه می‌باشند. در برخی از ایالت‌ها شخص دارای سوءپیشینه می‌تواند حتی در زندان رأی بدهد و در برخی از ایالت‌ها شخص را با میزانی از سوءپیشینه از حق انتخاب محروم می‌نمایند؛ البته تلاش‌هایی برای یکسان‌سازی این محدودیت‌ها انجام‌شده است که به نظر می‌رسد با توجه به ماهیت فدرال کشور امریکا تا حدی اجتناب‌ناپذیر باشد. در نظام حقوقی ایران مسئله سن رأی‌دهندگان در ادوار گوناگون از ۱۵ و ۱۶ و ۱۸ سال متفاوت بوده است که ازاین‌جهت نوسانات و تغییرات این سن، در هر دوره انتخابات بر مشارکت رأی‌دهندگان اثرگذار بوده است. البته در انتخابات اخیر، ملاک و معیار اصلی قانون‌گذار ۱۸ سال تمام بوده است که ملاک و معیار مناسبی است.

شرایط نامزدها و بررسی صلاحیت‌ها

در نظام حقوقی ایالات‌متحده امریکا، شرایط نامزدها متنوع‌تر از نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران است و در مواردی شرط اقامت حتی تا ۱۴ سال نیز برای شرکت در انتخابات پیش‌بینی‌شده است و در مواردی تابعیت اصلی و در مواردی تابعیت اکتسابی برای شرکت در انتخابات کفایت دارد. در نظام انتخاباتی ایالات‌متحده امریکا، بررسی و تأیید صلاحیت نامزدها توسط احزاب صورت می‌گیرد. احزاب با برگزاری انتخابات مقدماتی میان نامزدها، درنهایت صلاحیت فرد برگزیده را تأیید می‌کنند. برخلاف غالب کشورهای جهان که نظارت بر ثبت‌نام‌ها توسط وزارت کشور انجام می‌گردد. در نظام حقوقی ایران، شرط ابراز وفاداری به ولایت‌فقیه و همچنین شرایط مندرج در اصل ۱۱۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، شرایط کاندیداتوری برای ریاست جمهوری را محدود به شرایط خاص و مشخصی نموده است، مانند «مؤمن و باتقوا بودن» و همچنین شرط رجل سیاسی که هم از جهت محدودیت بر عامه مردم موردتوجه است و هم از جهت تفسیری که در خصوص لغت «رجل» و امکان انحصار آن در مردان یا حمل آن بر غلبه رجلیت در این خصوص وجود دارد، موردتوجه قرارگرفته است. در نظام حقوقی ایران، معیارهای ذهنی بیش از معیارهای عینی تعیین‌کننده صلاحیت نامزدهای انتخاباتی هستند و نهاد ناظر انتخابات نیز از بالا به پایین است که این نهاد ناظر «شورای نگهبان» است. همین امر موجب اشکالاتی در عمل و ایجاد شائبه‌هایی در رویکرد شورای نگهبان به مفاهیم ذهنی شده است که البته برخی از اعضای شورای نگهبان و متخصصان حقوق عمومی قائل به این امر هستند که در تدوین قانون نظام جامع انتخاباتی بایستی این معیارهای ذهنی به معیارهای عینی تبدیل شوند و تراز و ملاک تشخیص آن‌ها به‌طور عینی و مستند قابل‌ارائه باشد تا ازاین‌جهت پاسداری شورای نگهبان از این ملاک‌ها مستندتر و قابل دفاع‌تر باشد تا ازاین‌جهت عملکرد شورا قابل خدشه و بیهوده نباشد.

 

فرآیند انتخابات و تبلیغات انتخاباتی

در نظام انتخاباتی ایالات‌متحده امریکا، فرآیند انتخابات بسیار طولانی و تا ۱۸ ماه نیز پیش‌بینی گردیده است و این مرحله ثبت‌نام مقدماتی و مراحل بالاتر را شامل می‌شود و در انتخابات ریاست جمهوری به کالج انتخاباتی می‌رسد و درنهایت این فرآیند طولانی به اتمام می‌انجامد. طولانی و پیچیده بودن نظام انتخاباتی ایالات‌متحده امریکا از جهات مختلف محل اشکال است و به‌نوعی این فرآیند طولانی جنبه فرسایشی به خود می‌گیرد. تبلیغات انتخاباتی در ایالات‌متحده امریکا بسیار آزاد و حمله به دیگر نامزدها و همچنین افشاگری و … امری رایج است. به‌طوری‌که بسیاری آن را شفاف‌ترین و بسیاری آن را کثیف‌ترین نظام انتخاباتی برمی‌شمارند؛ اما در نظام انتخاباتی ایران، فرآیند تبلیغات انتخاباتی اندک است و برای نمایندگی مجلس هشت روز قبل از اخذ رأی و برای ریاست جمهوری ۲۰ روز برای دور اول و ۷ روز برای دور دوم در نظر گرفته‌شده است. با توجه به گستردگی و پراکندگی جمعیت کشور ایران و در مقایسه با کشورهای دیگر، مدت در نظر گرفته‌شده برای تبلیغات در نظام انتخاباتی ایران ناکافی است و به همین جهت نامزدهای انتخاباتی به‌طور غیررسمی از مدت‌ها قبل فعالیت انتخاباتی خود را آغاز می‌نمایند. به نظر می‌رسد به جهت رعایت حاکمیت قانون و ضرورت در نظر گرفتن واقعیت‌ها، بایستی قوانین انتخاباتی جمهوری اسلامی ایران در این خصوص اصلاح گردند.

 

رسیدگی به شکایات انتخاباتی

در نظام حقوقی ایالات‌متحده امریکا، پس از شمارش آرا و اعلام نتایج، نامزدها می‌توانند شکایات خود را مطرح کنند، مسئولیت رسیدگی به شکایات انتخاباتی به عهده دادگاه‌های ایالتی خواهد بود و لذا شیوه رسیدگی به شکایات انتخاباتی شیوه قضایی است؛ اما در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران شیوه رسیدگی به شکایات انتخاباتی شیوه‌ای سیاسی یا شیوه‌ای حقوقی- سیاسی است که توسط نهاد شورای نگهبان بررسی و اعلام می‌گردد.

درمجموع می‌توان گفت نظام انتخاباتی ایران به نسبت نظام انتخاباتی ایالات‌متحده امریکا، ساده‌تر و بسیط‌تر است، درحالی‌که نظام انتخاباتی ایالات‌متحده امریکا پیچیده است و از جهتی فرآیند انتخاباتی در ایالات‌متحده امریکا بسیار طولانی و فرسایشی است و از جهت دیگر سازوکار رسیدگی به شکایات در نظام امریکا قضایی است و در نظام جمهوری اسلامی ایران، این سازوکاری سیاسی یا حقوقی- سیاسی است.


آخرین مطالب
مشترک خبرنامه شوید