ارتباط با ما
تبلیغات


یکشنبه ۱۳ فروردین ۱۳۹۶ | ۰۸:۰۰ ق.ظ
به مناسبت روز طبیعت، گفت‌وگو با دکتر شافع:
وابستگی رشد حقوق محیط‌ زیست به افزایش آگاهی عمومی
اوجود مشکلات به وجود آمده در محیط‌زیست مناطق شمالی کشور، اتخاذ سازوکارهایی جهت کنترل و بهبود وضعیت موجود بسیار حیاتی است. گرچه که در بهبود شرایط زیست‌محیطی، شاخص‌های متنوعی اثرگذار است. بر این اساس، به نظر می‌رسد که بهبود اوضاع زیست‌محیطی در مناطق شمالی کشور، از طریق راهکارهای حقوقی و قانونی تشکیل شود. بدین منظور برای آشنایی بیشتر با حقوق بین‌الملل و حقوق محیط‌زیست گفت‌وگویی با دکتر شافع عضو هیئت‌ علمی دانشگاه شهید بهشتی داشتیم.

گروه اجتماعی کافه حقوق: مناطق شمالی کشور به دلیل داشتن ویژگی‌هایی چون آب‌وهوای مناسب، وجود اقلیم متنوع همچون دریای مازندران (قزوین) و جنگل‌های فراوان و زیبا به بخش مهمی از صنایع گردشگری در کشور تبدیل‌شده است. این امر موجب شده است تا هرساله، تعداد زیادی از گردشگران داخلی و خارجی از مناطق شمالی کشور دیدن کنند. این امر، علاوه بر آن‌که ممکن است پیامدهای مثبتی همچون درآمدزایی داشته باشد، موجب ایجاد مشکلات دیگری نیز می‌شود که شاید یکی از مهم‌ترین این اتفاقات ناگوار، تخریب محیط‌زیست است.

باوجود مشکلات به وجود آمده در محیط‌زیست مناطق شمالی کشور، اتخاذ سازوکارهایی جهت کنترل و بهبود وضعیت موجود بسیار حیاتی است. گرچه که در بهبود شرایط زیست‌محیطی، شاخص‌های متنوعی اثرگذار است، اما بدون شک، یکی از مهم‌ترین سازوکارها جهت کنترل و بهبود اوضاع، توسل به سازوکارهای حقوقی است. بر این اساس، گرایش‌های حقوقی مختلف درصدد حمایت از حقوق محیط‌زیست برآمده‌اند و در چند سال اخیر، گرایش جدیدی به نام حقوق محیط‌زیست (حقوق سبز) نیز شکل‌گرفته است تا از محیط‌زیست حمایت کند.

بر این اساس، به نظر می‌رسد که بهبود اوضاع زیست‌محیطی در مناطق شمالی کشور، از طریق راهکارهای حقوقی و قانونی تشکیل شود. بدین منظور  برای آشنایی بیشتر با حقوق بین‌الملل و حقوق محیط‌زیست گفت‌وگویی با دکتر شافع عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی داشتیم.

 کافه حقوق: آقای دکتر شافع در حوزه حقوق محیط‌زیست و حقوق بین‌الملل چه‌کارهایی می‌توانیم انجام دهیم تا بتوانیم این حقوق را به صورت همگانی به مردم آموزش دهیم؟

شافع: دو بحث را باید دقت داشته باشیم یکی این‌که رشد حقوق محیط‌زیست در هر کشوری وابسته به سطح آگاهی مردم آن کشور است. رشد حقوق محیط ریست در کشورهای اروپای غربی نتیجه فشار افکار عمومی است که در مصوبات جدید حقوقی این حوزه تأثیر بسزایی داشت. حقوق محیط‌زیست در کشور ما در ۲۰۰ سال اخیر سه نسل پشت سر گذاشته است. تحولات از نسلی به نسل دیگر نتیجه رشد آگاهی عمومی است.

بنابراین محور اول که می‌تواند موردتوجه قرار گیرد کمک به افزایش این آگاهی و کمک به ارگان‌ها و نهادهای مختلف در این حوزه است که خود نیز در گسترش آگاهی مردم مؤثر است و این امر یکی از اهداف  در همه حوزه‌ها است و کمک خواهد کرد ایران در کنار تعهدات داخلی، در تعهدات بین‌المللی و نحوه اعمال آن‌ها به‌صورت منطقه‌ای بخصوص منطقه موفق باشد. ما با دو چالش اساسی در شمال کشور مواجه هستیم؛ یکی مسئله تنوع و گونه‌های مختلف جانوری است چه در حوزه آبزیان و دریای خزر و چه در گونه‌هایی که در خشکی زندگی می‌کنند و تهدید.

چالش دوم که در شمال وجود دارد از بین رفتن پوشش گیاهی است که مباحث مربوط به زمین‌خواری را دامن می‌زند این دو ویژگی در شمال کشور آن را از سایر نقاط کشور متمایز می‌کند. در مورد چالش اول ایران به‌موجب قراردادهای بین‌المللی تعهداتی در حفظ گونه‌های گیاهی و جانوری دارد ولی در محور دوم تعهد بین‌المللی نداریم اما اثرش را روی تهدیدات محور اول می‌بینیم.

کافه حقوق: با توجه به نگاه جهان‌شمول در عرصه محیط‌زیست، رفتارهای مخرب زیست‌محیطی در حقوق بین‌الملل چه مفهومی دارد؟

شافع: از دهه ۱۹۷۰ این پدیده شروع می‌شود تا قبل از آن نگاهی به حقوق بین‌الملل محیط‌زیست نداشتیم و اگر مسئله‌ای هم بوده در سطح داخلی بوده است. از ۱۹۷۰ به‌تدریج با مفهوم جدیدی به نام حقوق نرم مواجه می‌شویم که اتفاقاً در حقوق محیط‌زیست بسیار کاربرد دارد. ازیک‌طرف دولت‌ها شاهد این هستند که در سطح بین‌المللی چالش‌هایی وجود دارد و پرداختن به آن چالش‌ها الزاماً در سطح ملی امکان‌پذیر نیست.

شما هرقدر بخواهید حقوق محیط‌زیست داخلی را تقویت کنید برای چالش‌هایی مثل گرم شدن کره زمین، نازک شدن لایه اوزون و از بین رفتن گونه‌های جانوری و گیاهی در سطح بین‌الملل باید چاره‌اندیشی شود و یک دولت در سطح ملی نمی‌تواند این مشکل را حل نماید و همین مسئله باعث می‌شود اولین تلاش‌ها برای مقابله با تهدیدات و رشد محیط‌زیست صورت بگیرد منتها چون رشد حقوق محیط‌زیست تا حدودی می‌تواند تأثیر منفی بر رشد اقتصادی داشته باشد.

حقوق نرم سعی کرد جمع بین این دو شود به این خاطر کم‌کم به سمتی رفت که قواعدی شکل بگیرد بدون آنکه دولت‌ها تعهد سنگینی بر روی محتوای تعهدات داشته باشند و سعی شده اعلامیه‌ها به شکل کنوانسیون دربیاید و این کنوانسیون‌ها به شکل چهارچوب هستند و خودِ این کنوانسیون قالب خامی است تا در قالب پروتکل‌های الحاقی دولت‌ها تعهدات ریزتری را برای خودشان پیش‌بینی کنند که دقیقاً چالش تقابل جهان سوم با جهان اول است.

جهان اولی‌ها یک مرحله انقلاب صنعتی را طی کردند و به دوره فرا صنعتی رفتند به همین خاطر در آنجا اولاً دغدغه محیط‌زیستی گسترش پیداکرده است و ثانیاً فرآیندهای آلوده‌کننده به شکل قرن ۱۹ وجود ندارد ولی کشورهای جهان سوم چون در مسیر صنعتی شدن هستند و این آلودگی‌ها به این کشورها منتقل‌شده است، لاجرم ملزم هستند که این مسیر را طی کنند و شما می‌بینید آلودگی که در ایران و چین تولید می‌شود قابل‌توجه است و مایل نیستند به‌راحتی این تعهدات را بپذیرند و معتقدند که این تعهدات تأثیر منفی بر رشد اقتصادی آن‌ها خواهد گذاشت.

کافه حقوق: همان‌گونه که فرمودید در مورد چالش اول که حفاظت از گونه‌ای جانوری بود معاهدات زیادی وجود دارد حالا با توجه به این وضعیت (فاصله جهان اول و جهان سوم) این مقررات بین‌المللی برای کشور ما مناسب است و اگر ما با کمبود قوانین مواجه نیستیم بحث ما در حوزه اجرا چه می‌شود؟

شافع: ما در ایران باید نظام حقوقی داخلی را تقویت کنیم. اصولاً حقوق بین‌الملل محیط‌زیست در مقایسه با نسل سوم کشورهای پیش رفته بسیار عقب‌افتاده است یعنی تعهدات نظام داخلی کشورهای پیش رفته فراتر از تعهدات بین‌المللی است و اگر بخواهیم به‌طورجدی به مسئله محیط‌زیست بپردازیم باید نظام داخلی را ازنظر حقوقی تقویت کنیم که برمی‌گردیم به سطح آگاهی و این‌که تا آگاهی افزایش پیدا نکند و تا اهمیت این موضوع درک نشود مردم در مقام رعایت قوانین محیط‌زیست بر نخواهند آمد.

تا زمانی که فکر کنند این قواعد دست‌ و پا گیر است تا زمانی که فکر کنند که مانع رشد اقتصادی است تا زمانی که فکر کنند این مسئله مانع رشد کشاورزی است تا این ازنظر فرهنگی حل نشود مطالبات ایجاد نمی‌شود که با اصلاح قوانین در مقام اجرا بربیاییم. یکی از کارکردهای این سمینارها می‌تواند تقویت این آگاهی، بررسی مکانیسم‌های حقوقی موجود، عیب‌یابی این‌که چرا اجرا نمی‌شود جایی که قانون داریم و کجا قانون کم و نامناسب است.

کافه حقوق: آیا رفتارهای مخرب زیست‌محیطی که در خارج از ایران انجام‌گرفته است قابلیت پیگیری در ایران را دارد؟

شافع: یکی از چالش‌هایی که با آن روبه‌رو هستیم پدیده ریز گردها است. در حقوق بین‌الملل یک رأی قدیمی داریم که به دنبال دعوای بین کانادا و آمریکا صادر شد. اقدامات صورت گرفته باعث باران‌های اسیدی شده بود درحالی‌که منشأ این باران‌های اسیدی کشور همسایه بود.

در این رأی ایجاد مسئولیت و پرداخت خسارت مورد تأکید قرارگرفته است. چالشی که ما با آن روبه‌رو هستیم ریز گردها است؛ این پدیده پیچیده است به این خاطر که بخشی از مشکلی که از عراق ناشی می‌شود به خاطر کارهایی است که در ترکیه نسبت به سدسازی و کاهش آب صورت می‌گیرد که خود باعث کاهش آب در عراق شده است و هر چه این منطقه خشک‌تر می‌شود ما با پدیده ریز گردها در ایران مواجه می‌شویم.

باید دقت داشته باشیم که این‌یک شمشیر دو لبه است چون در ارومیه هم به خاطر خشک شدن دریاچه با مشکل نمک و وزش باد روبه‌رو هستیم که علاوه بر استان‌های داخل به کشورهای همسایه نیز منتقل می‌شود یا مثلاً وضعیت رودخانه هیرمند و رودهای هم‌جوار افغانستان مسائلی را ایجاد کرده است. علی‌رغم پیچیدگی این مسئله که بین دو دولت حل نمی‌شود باید بدانیم که اگر این راه را برویم متقابلاً در آینده فرصتی برای سایر کشورها برای دعوای متقابل علیه ایران فراهم خواهد شد بنابراین باید از دید کلان‌تر به موضوع نگاه کرد.

کافه حقوق: با توجه به چالش‌های موجود امکان تصویب معاهدات چندجانبه در چه زمینه‌هایی هست با توجه به این‌که این بحث مربوط به محیط‌زیست شمال کشور است؟

شافع: یکی از کارهایی که در محیط‌زیست کشورهای اروپایی انجام دادند و به‌صورت محدود در مورد خلیج‌فارس هم صورت گرفته است (کنوانسیون کویت) می‌تواند برای کشورهای حاشیه خزر هم مورداستفاده قرار گیرد. مثلاً بخشی از آلودگی‌ها و خاطراتی مه دریای خزر را تهدید می‌کند به خاطر فعالیت‌های نفتی است که در آذربایجان انجام می‌گیرد یا از آلودگی‌های است که از زاویه ریختن پساب‌ها به دریای خزر رخ‌داده است و باعث شده برخی پارامترهای مربوط به آلاینده‌ها به‌شدت تحت تأثیر قرار بگیرد.

بنابراین مدلی که در برخی از کشورهای اروپایی و حوزه خلیج‌فارس وجود دارد می‌تواند مورداستفاده قرار گیرد. شاید گام دیگری که در برخی از سرفصل‌های این سمینار هم موردتوجه قرارگرفته است ایجاد یک کنوانسیون منطقه‌ای با توجه به شرایط ویژه دریای خزر است. این خودش انگیزه‌ای را ایجاد می‌کند تا در این زمینه مذاکراتی صورت بگیرد.

کافه حقوق: معاهدات بین‌المللی در چه حوزه‌هایی از محیط‌زیستی ایران حمایت می‌کند؟

شافع: به‌صورت خیلی محدود ما تالاب‌ها را داریم که کنوانسیون رامسر برای حمایت از تالاب‌ها است که این‌یکی از چالش‌های ما است، برخی از تالاب‌های ما به‌شدت آسیب‌پذیر هستند یا در معرض خشک شدن قرار دارند و مسئله بعدی لایه اوزون است که محدود به منطقه شمال نیست ولی تالاب‌ها یکی از چالش‌های ما هست مانند تالاب انزلی که تعهدات بین‌المللی شاید بتواند برای نجات به تالاب انزلی کمک کند.

بحث دیگر گرم شدن کره زمین است که سال گذشته به کنوانسیون پاریس منتهی شد که اگر به‌صورت جدی موردتوجه دولت‌ها قرار بگیرد می‌تواند به آینده بشریت کمک کند، گزارش‌های آب شدن یخ‌های قطب شمال نشان می‌دهد سرعت آب شدن یخ‌ها بسیار افزایش‌یافته به‌گونه‌ای که آب بالا می‌آید و برخی از کشورها در معرض خطر قرار می‌گیرند و هم‌چنین به هم خوردن ترکیب مقدار نمک به نسبت آب‌شور و درجه گرمای دریا باعث می‌شود که جریان‌های آبی زیردریا تحت تأثیر قرار گیرند که حیات جانداران دریایی را به خطر می‌اندازد که کنوانسیون پاریس گام مهمی در این زمینه برداشته، هرچند که دولت جدید آمریکا نسبت به این موضوع احساس مثبتی ندارد و گرم شدن کره زمین را پدیده‌ای روزنامه‌ای و تخیلی می‌داند.

لذا تا زمانی که یکپارچگی بین‌المللی در این زمینه وجود نداشته باشد عمل مناسبی صورت نمی‌گیرد درصورتی‌که گرم شدن کره زمین مسئله بسیار مهمی است که ایران را هم تحت تأثیر قرار داده و ما شاهد گرم شدن ایران هستیم که تبعات منفی همچون گسترش بیابان‌ها و کاهش نزولات آسمانی را به همراه داشته که می‌تواند مستقیماً خطه شمال را هم در برمی‌گیرد.


آخرین مطالب
مشترک خبرنامه شوید