ارتباط با ما
تبلیغات


شنبه ۵ فروردین ۱۳۹۶ | ۱۱:۰۰ ق.ظ
حفاظت از جنگل هاي هيركاني از منظر حقوق بين الملل محيط زيست با تكيه بر راهكارها و تهديدات
جنگل های هیرکانی؛میراث مشترک بشریت
سيد مصطفي كازروني
نواحی زیست جغرافیایی ایران به پنج منطقه اصلی تقسیم می شوند : ۱) هیرکانی ؛ ۲) ارسباران ؛ ۳) ایران تورانی ؛ ۴) زاگرس ؛ ۵) خلیج فارس – عمانی . مساحت جنگل های ناحیه هیرکانی از آستارا در استان گیلان تا گلیداغی در استان گلستان را در برمی گیرد و ۲۰۸۶۳۷۱ هکتار است. بررسی تاریخی نواحی جنگلی ایران نشان می دهد که از ۹۰ میلیون هکتار در ۲۰۰۰ سال گذشته ، به ۱۸ میلیون در قرن بیستم، ۱۲ میلیون بعدا و اکنون به حدود ۷ میلیون هکتار تقلیل پیدا کرده است.

 

گروه بین الملل کافه حقوق: نواحی زیست جغرافیایی ایران به پنج منطقه اصلی تقسیم می شوند : ۱) هیرکانی ؛ ۲) ارسباران ؛ ۳) ایران تورانی ؛ ۴) زاگرس ؛ ۵) خلیج فارس – عمانی . مساحت جنگل های ناحیه هیرکانی از آستارا در استان گیلان تا گلیداغی در استان گلستان را در برمی گیرد و ۲۰۸۶۳۷۱ هکتار است.

(۱)بررسی تاریخی نواحی جنگلی ایران نشان می دهد که از ۹۰ میلیون هکتار در ۲۰۰۰ سال گذشته ، به ۱۸ میلیون در قرن بیستم، ۱۲ میلیون بعدا و اکنون به حدود ۷ میلیون هکتار تقلیل پیدا کرده است.

(۲)  وجه تسمیه هیرکان به دوران هخامنشی باز می گردد که از کلمه ای به نام ورکان یا ورکانی اخذ شده که منطقه گرگان فعلی به سمت مازندران را در بر می گرفته است و بعدها عبارت هیرکان در متون اروپایی به کار رفته که همین واژه متداول گشته است.

توجه به این نکته که جنگل های هیرکانی هم از لحاظ تاریخی و هم از لحاظ عدالت بین نسلی و هم از لحاظ تنوع زیستی می تواند نقش ارزنده ای در حیات بهتر انسان ایفاء نماید به ویژه با توجه به کاهش سطح پوشش گیاهی و برداشت بی رویه افراد محلی و قاچاقچیان از منابع ارزشمند جنگلی هیرکانی منجر به اهمیت یافتن موضوع حفاظت از جنگل های هیرکانی می شود  علی الخصوص که   امروزه مفهوم نوینی تحت عنوان (( عدالت جنگلی )) در حقوق بین الملل محیط زیست ناظر بر استفاده پایدار از منابع جنگلی پدیدار شده است که در زمینه جنگل های هیرکانی نیز بایستی مدنظر قرار گیرد.

 تعهدات بین المللی ج.ا.ایران در زمینه حفاظت از محیط زیست جنگل های هیرکانی چیست؟

جمهوری اسلامی ایران به طور کلی بر دو مبنای ذیل ،تعهدات بین المللی در حفاظت از جنگل های هیرکانی دارد:

۱-کنوانسیون تنوع زیستی: در این ارتباط از دسامبر ۱۹۹۸ میلادی، طرحی موسوم به (( راهبرد ملی و برنامه اقدام تنوع زیستی )) ج.ا.ایران در همراهی با برنامه محیط زیست ملل متحد و تسهیل جهانی محیط زیست و اتحادیه جهانی حفاظت در راستای تعهدات ج.ا.ایران بر مبنای کنوانسیون تنوع زیستی آغاز گردید.

این طرح به صورت قابل توجهی منجر به توسعه و اجرای چارچوب های سیاست تنوع زیستی گردید و به تدوین (( راهبرد ملی تنوع زیستی)) که از سوی برنامه ملی اقدام تنوع زیستی آماده گردید؛ انجامید. در زمینه تنوع زیستی ، ج.ا.ایران به طور خاص چهار راهبرد را دنبال می نماید: ارتقاء آگاهی رسانی و مشارکت عمومی، تشکیل نظام های اطلاعاتی تنوع زیستی، استفاده پایدار از تنوع زیستی و مدیریت یکپارچه تنوع زیستی.

۲-طرح: LFCCs در اکتبر ۱۹۹۹ میلادی، تهران میزبان ((اجلاس کارشناسان راجع به نیازها و التزامات خاص کشورهای در حال توسعه دارای پوشش ناچیز گیاهی و انواع منحصر به فرد از جنگل ها)) (۳) موسوم به LFCCs بود که در آن، توافق شد تا طرح های پیشنهادی به منظور تامین حمایت بین المللی از مدیریت پایدار جنگلی در کشورهای در حال توسعه دارای پوشش ناچیز گیاهی از جمله ج.ا.ایران صورت پذیرد.این توافق که به (( فرآیند تهران)) مشهور است عمدتا کشورهای آفریقایی و خاورمیانه را در برمی گیرد.این طرح که یکی از جنبه های آن در زمینه حفاظت از جنگل هیرکانی واجد اهمیت است، در این تحقیق مورد نظر قرار خواهد گرفت.

چه اقدامات حقوقی تاکنون به منظور حفاظت مطلوب از جنگل های هیرکانی از سوی ج.ا.ایران اتخاذ شده است؟

در راستای پاسخ به پرسش نخست فرعی راجع به اقدامات انجام شده در راستای حفاظت از جنگل های هیرکانی، می توان به چهار دسته اقدام به صورت خاص اشاره داشت:

۱پروژه مدیریت چند منظوره جنگل های هیرکانی

یکی از اقدامات موثری که در طول سال های گذشته در مورد مدیریت محیط زیستی جنگل های هیرکانی انجام گرفته است؛ اجرای یک پروژه مشترک ۵ ساله با مشارکت برنامه توسعه ملل متحد و حمایت تسهیلات محیط زیست جهانی با هدف حفظ تنوع زیستی جنگل های هیرکانی با عنوان (( پروژه مدیریت چند منظوره جنگل های هیرکانی)) از ۱۵ اردیبهشت ماه ۱۳۹۲ بوده است که در سه استان گیلان، مازندران و گلستان در حال انجام است.استفاده از ظرفیت جوامع محلی، بهبود وضعیت معیشت و رفاه آنان از جمله از طریق پرورش قارچ، زنبور عسل ، آبزی پروری و توسعه پایدار صنعت گردشگری یکی از مهم ترین ابعاد این پروژه می باشد.

۲راهبرد توسعه سبز

راهبرد توسعه سبز ، یک سند بالادستی محیط زیستی برای حفاظت از محیط زیست سه استان مازندران،گیلان و گلستان بوده است.راهبرد مذکور ضامن توسعه پایدار و حفظ کارکردهای اکوسیستمی جنگل های هیرکانی در بلندمدت می باشد. هم چنین تاب آوری بیشتر زیست محیطی جنگلی نسبت به فشارهای محیطی،ارایه خدمات زیست محیطی بهتر به جوامع،توسعه معیشت ها، بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی و رونق بیشتر منطقه از نتایج اجرای راهبرد توسعه سبز بر جنگل های هیرکانی می باشد.

 ۳لایحه استراحت جنگل

یکی دیگر از  اقدامات صورت گرفته،تهیه لایحه تنفس یا استراحت جنگل های هیرکانی است که در آن برداشت چوب از جنگل های این منطقه برای مدت معینی متوقف شود.در این مورد بین،سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان امور مراتع و جنگل های کشور اختلاف نظر وجود دارد به طوری که سازمان حفاظت محیط زیست معتقد است که بهره برداری تجاری از چوب جنگل های هیرکانی بایستی متوقف شود و در این راستا، لایحه استراحت جنگل ها را تدوین نموده است.

با این حال، این لایحه می تواند در صورت تصویب مشکلات عملی ایجاد نماید برای نمونه واردات چوب بایستی تسهیل گردد و عدم تسهیل واردات چوب، بهانه ای در دست شمار عمده ای از صنایع تخریب گر محیط زیست جنگی هیرکان داده است.

 ۴-انعقاد موافقت نامه با جمهوری آذربایجان

انعقاد موافقت نامه با جمهوری آذربایجان در جهت ثبت جنگل های هیرکان در فهرست میراث جهانی یونسکو یکی دیگر از اقدامات صورت گرفته دولت ج.ا.ایران در راستای حفاظت مطلوب از جنگ های هیرکانی بوده است. البته ، در سال های گذشته جمهوری آذربایجان تلاش نموده بود تا جنگل های هیرکانی را به نام خود در فهرست میراث یونسکو ثبت نماید که به دلیل ان که ایران، سرزمین اصلی این جنگل ها بود؛ این درخواست جمهوری آذربایجان رد شد.

با توجه به اراده دو دولت برای ثبت مشترک این جنگل ها، بایستی تهدیدات طرف آذربایجانی نیز نسبت به جنگل های هیرکانی برطرف شد. مهم ترین آن ها، انعقاد موافقت نامه نفتی با یک کنسرتیوم بین المللی به نام BTC Co تحت رهبری شرکت بریتیش پترولیوم بریتانیا است که درصدد ساخت یک لوله نفتی۱۷۰۰ کیلومتری و عبور آن از باکو در آذربایجان به بندر سیحون ترکیه در دریای مدیترانه است. کارهای ابتدایی انجام این پروژه که در سال ۲۰۰۳ آغاز شده است، بخشی از جنگل های هیرکانی در قلمروی سرزمینی جمهوری آذربایجان را از بین برده و منجر به تهدید به ثبت رسیدن آن می گردد.

تهدیدات مواجه با جنگل های هیرکانی

در پاسخ به پرسش دوم در ارتباط با تهدیدات نسبت به جنگل های هیرکانی ، تهدیدات عمده را می توان به صورت ذیل خاطر نشان ساخت:

احداث سد شفارود

سد شفارود در منطقه پونل و در جنوب غربی شهر رضوان شهر در استان گیلان بر روی رودخانه ی شفارود در حال ساخت است که مطالعات آن، قبل از پیروزی انقلاب اسلامی انجام و در دهه ۶۰ با بازنگری صورت گرفته، از سال ۱۳۶۹ اجرایی گشت. کل مساحتی که با احداث سد شفارود در جنگل های هیرکانی از بین می رود، ۱۸۵ هکتار است.این در حالی است که هیچ ارزیابی زیست محیطی در هنگام احداث این سد انجام نگرفته است و ابلاغیه معاون اول ریاست جمهوری دولت یازدهم مبنی بر ضرورت تکمیل این پروژه، وضعیت را پیچیده تر نموده است.

۲موقوفه تلقی شدن بخشی از جنگل های هیرکانی

هر چند که بنا بر قانون ابطال اسناد فروش رقبات،آب و اراضی موقوفه، اراضی جنگلی از ذیل اراضی موقوفه خارج شده اند اما از سال ۱۳۸۴ به دنبال توافقی که بین سازمان امور جنگل ها و اوقاف صورت پذیرفت،تبصره الحاقی به قانون اوقاف افزوده شد و بر این اساس، آن دسته از موقوفات در اراضی ملی تنها در صورتی می توانند موقوفه تلقی شوند که تا قبل از سال ۱۳۶۵،سابقه احیاء و بهره برداری داشته باشند.

با این حال، در همین توافق نیز ذکر شد که اراضی جنگلی به صورت مطلق از شمول این قانون مستثنی می باشند.با این حال، امکان از اختصاص ۵۰۰۰ هزار هکتار از جنگل های هیرکانی به روستای آق مشهد در جنوب ساری به موقوفه خاص این منطقه، یکی از تهدیدات عدم ثبت جهانی جنگل های هیرکانی تلقی می شود.این انتقال مخالفت صریح با تاکیدات صریح مقام رهبری مبنی بر لزوم حفاظت هر چه موثرتر از محیط زیست ایران و جلوگیری از هر گونه دست اندازی بدان به هر دستاویزی می باشد.

۳مجوز تخریب جنگل های امامزاده شفیع شاندرمن

 یکی دیگر از تهدیدات موجود در زمینه آسیب به محیط زیست جنگل های هیرکانی،مجوز تخریب جنگل های امامزاده شفیع شاندرمن به هدف استخراج منابع معدنی می باشد که البته با واکنش شدید فعالین محیط زیست محلی و ملی مواجه شده است.

۴آفات زیست محیطی

دسته ای دیگر از عوامل تهدیدکننده ی جنگل های هیرکانی، عوامل زیست محیطی هستند.در این ارتباط می توان به شیوع بیماری ذغالی بلوط در اثر خشکسالی های اخیر در جنگل های هیرکانی اشاره نمود که البته با اجرای طرح هایی از جمله طرح حذف درختان بیمار، تا حدودی به مقابله با آن پرداخته شده است.

راهکارهای حقوقی حفاظت مطلوب از جنگل های هیرکانی چیست؟

در پاسخ به پرسش در ارتباط با راه کارهای حفاظت مطلوب از جنگل های هیرکانی؛ می توان موارد ذیل را به صورت پیشنهاد ارایه داد:

۱-مدیریت گردشگری منطقه

 یکی از اصلی ترین اقداماتی در این راستا، مشخص نمودن ظرفیت گردشگری منطقه ، فرهنگ سازی از جمله استفاده کمتر از وسایل نقلیه در مناطق نزدیک به جنگل های هیرکانی،رعایت نکات زیست محیطی هم چون خاموش نمودن آتش در مناطق جنگلی پس از استفاده از آن و توزیع مناسب جمعیت گردشگران در تمامی فصول سال می باشد.

۲-استفاده از ظرفیت های سیاست جامع زیست محیطی ابلاغی مقام معظم رهبری

استفاده از ظرفیت های سیاست های جامع زیست محیطی مقام معظم رهبری، یکی دیگر از راهکارهای حفاظت از محیط زیست جنگل های هیرکانی است.در بند ۶ این سیاست، به (( تهیه اطلس زیست بوم کشور و حفاظت ، احیاء، بهسازی و توسعه ی منابع طبیعی تجدیدپذیر( مانند دریا،دریاچه،رودخانه،مخزن سدها،تالاب، آبخوان زیرزمینی،جنگل، خاک ، مرتع و تنوع زیستی به ویژه حیات وحش) )) اشاره شده است.

هم چنین ایشان به ضرورت استفاده از ظرفیت امر به معروف و نهی از منکر برای حفاظت از محیط زیست در تمام سطوح و اقشار جامعه( بند ۱۴) تاکید وافر داشته اند که می توان به عنوان یکی از راه کارهای حفاظت مطلوب محیط زیست جنگل های هیرکانی مورد نظر قرار بگیرد.

 ۳-رعایت چرخه کاشت و برداشت

 رعایت چرخه کاشت و برداشت یکی دیگر از راهکارهایی می باشد که به طور عمده ناظر بر منابع درختی جنگل هیرکانی و احتراز از برداشت بی رویه این منابع مورد پیشنهاد قرار می گیرد. این در حالی است که در کشورهای توسعه یافته صنعتی مانند آلمان ، قسمت عمده ی محصولات تولید شده از چوب درختان بازیافت شده و مجددا در مسیر تولید و مصرف قرار می گیرند.بایستی با ایجاد صنایع بازیافتی کاغذ و چوب در مناطق اطراف جنگل هیرکانی، مانع از برداشت بی رویه منابع درختی این جنگل ها شد.

 ۴-تلقی به عنوان میراث مشترک بشریت

میراث مشترک بشریت، یک مفهوم اخلاقی در حقوق بین الملل محسوب می شود و بدان معنا است که برخی از مکان ها به تمامی بشریت تعلق دارند و منابع آن ها بایستی در دسترس و استفاده همه بوده و در این زمینه، نیازهای نسل های آینده و کشورهای در حال توسعه بایستی اولویت یابد.از ابتدای طرح این مفهوم در سال ۱۹۶۰ تا به امروز، این مفهوم در چند معاهده بین المللی از جمله کنوانسیون بین الملل حقوق دریاها و معاهده ماه به کار رفته است.می توان با ثبت جنگل های هیرکانی در فهرست آثار جهانی یونسکو و نیز توسعه ی آن به مفهوم میراث مشترک بشریت در جهت هر چه بهتر حفاظت نمودن آن کوشید.


آخرین مطالب
مشترک خبرنامه شوید