ارتباط با ما
تبلیغات


چهارشنبه ۲۸ تیر ۱۳۹۶ | ۱۱:۰۰ ق.ظ
استفاده از تجربیات کشورها برای مبارزه با فساد اداری
پدیده سوت زنی یا whistle blowing چگونه در مبارزه با فساد اداری موثر است؟
اکبر صدوقی
یکی از معضلاتی که ممکن است در هر کشوری حاکمیت را با چالش موجه سازد، مسئله بروز و گسترش فساد اداری در ساختارهای موجود در کشور است. در ایران نیز یکی از علل نارضایتی مردم و وقوع انقلاب اسلامی شیوع فساد اداری در نظام شاهنشاهی بود؛ به همین دلیل از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون همواره یکی از مطالبات اصلی مردم و اهداف دولت‌ها در ادوار مختلف مبارزه با فساد اداری بوده است.

گروه سیاسی کافه حقوق: یکی از معضلاتی که ممکن است در هر کشوری حاکمیت را با چالش موجه سازد، مسئله بروز و گسترش فساد اداری در ساختارهای موجود در کشور است. در ایران نیز یکی از علل نارضایتی مردم و وقوع انقلاب اسلامی شیوع فساد اداری در نظام شاهنشاهی بود؛ به همین دلیل از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون همواره یکی از مطالبات اصلی مردم و اهداف دولت‌ها در ادوار مختلف مبارزه با فساد اداری بوده است.

در راستای مبارزه با فساد اداری قوانین متعددی به تصویب رسیده است که از جمله آنان می‌توان به قانون ارتقای سلامت اداری مصوب ۱۳۸۷، قانون مبارزه با پولشویی مصوب ۱۳۸۶، آیین‌نامه پیشگیری و مقابله نظام‌مند و پایدار با مفاسد اقتصادی در قوه مجریه مصوب ۱۳۹۲ و… اشاره کرد. مسئله مبارزه با فساد اداری حتی منجر به صدور فرمان ۸ ماده‌ای از سوی رهبر معظم انقلاب در مبارزه با فساد اقتصادی و ارتقای سلامت اداری در سال ۱۳۸۰ و پیرو آن تشکیل ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی گردیده است.

در دنیای کنونی دولت‌ها روش‌های مختلفی را برای پیشگیری و مبارزه با فساد اداری به کار می‌گیرند. از جمله این راهکارها پدیده سوت زنی و تشویق و حمایت از سوت زن است؛ که به طور مؤثری موجب کاهش فساد در کشورهایی که از این پدیده استقبال کرده و برای استفاده از آن قوانین و مقرراتی تدارک دیده‌اند.

الف) مفهوم و تاریخچه سوت زنی (whistle blowing)

سوت زنی مفهومی نسبتاً معاصر در عرصه مبارزه با مفاسد اداری می‌باشد که وجه تسمیه آن به پلیس‌های انگلستان برمی‌گردد که اگر جرمی در یک مکانی رخ می‌داد؛ این پلیس‌ها به وسیله سوت زنی نیروهای دیگر و مردم را به محل حادثه فرا می‌خواندند تا همگان از محل جرم باخبر شوند.

عموماً در ادارات و سازمان‌های مختلف افرادی وجود دارند که نسبت به تخلفات رخ داده در آن نهاد نمی‌توانند بی‌تفاوت باشند و با اغماض از اقدامات غیرقانونی اداره یا دیگر همکاران چشم‌پوشی نمایند. این افراد اغلب گزارش تخلفات را به نهادهای مبارزه با تخلفات ارائه می‌دهند که به این افراد اصطلاحاً سوت زن گفته می‌شود؛ بنابراین سوت زن به کسی اطلاق می‌شود که اطلاعاتی از فعالیت‌های غیرقانونی یا نامشروع و خلاف اخلاق رخ داده در سازمان، اداره یا شرکت را به نهادهای مبارزه با فساد گزارش می‌دهد. سوت زن می‌تواند کارمند، خدمتگزار، کارگر و یا هر کسی که از فعالیت‌های غیرقانونی نهاد مذکور باخبر یا شاهد بوده است باشد. لازمه اطلاق سوت زن به فرد گزارش دهنده این است که قبلاً گزارش تخلف مذکور به نهادهای مبارزه با فساد ارائه نشده باشد و نیز تخلف فاحش و قابل‌توجهی رخ داده باشد؛ مانند اینکه تخلف دارای ارزش دلاری معتنابه داشته باشد که در این مواقع دستگاه‌های مبارزه با فساد اداری واکنش نشان داده و به خصوص نسبت به فسادهای گزارش شده در نهادهای دولتی با حساسیت ویژه‌ای پیگیری می‌نمایند.

ب) فواید وجود مفهوم سوت زنی در قوانین تصویب شده

با توجه به تأثیر غیرقابل انکار سوت زنی در کاهش فساد اداری، قانون‌گذار با تصویب قوانین و مقررات لازم سعی در شناساندن این مفهوم و قانونی کردن عمل سوت زنی دارد. به طور مثال در آمریکا قوانین مختلفی از جمله قانون هوای پاک مصوب ۱۹۹۰ از سوت‌زن‌ها حمایت می‌کند. در کنار قوانین و مقررات مختلف ایجاد نهادهای لازم، پدیده سوت‌زنی را عینیت بخشیده و مقررات حمایتی از جهت حفاظت از سوت زن در برابر اقدامات تلافی جویانه مانند تنزل رتبه، تعلیق، تهدید، اخراج و … از اداره یا نهاد مرتبط با سوت زن اتخاذ می‌کند. این اقدامات در ایالات‌متحده آمریکا توسط سازمان اداره سلامت و ایمنی شغلی (OSHA)[1] انجام می‌پذیرد. بدین ترتیب که پس از ارتکاب اقدامات تلافی جویانه توسط اداره یا شخص متخلف نسبت به سوت‌زن، وی می‌تواند از طریق تلفن، ایمیل، پست و یا به صورت حضوری به اداره سلامت و ایمنی شغلی مراجعه کرده و شکایت خود را عرضه بدارد. پس از اثبات اقدامات تلافی جویانه، فرد یا اداره متخلف مکلف به اعاده وضع سابق و جبران تمام خسارت‌های فرد سوت‌زن است.

برای تشویق مردم به سوت زنی، معمولاً جوایز و پاداش‌هایی برای سوت‌زن در نظر می‌گیرند؛ که این پاداش در مواقعی می‌تواند درصدی از دلارهایی باشد که در اثر گزارش سوت زن کشف شده و یا پس از افشای فساد به خزانه‌داری اعاده شده است.

در کشور ما، نه تنها پدیده سوت زنی در قوانین موجود پیش‌بینی نشده است و یا در صورت پیش‌بینی مهجور مانده است؛ بلکه در مواردی حتی شخص افشاء کننده فساد مورد مواخذه و مجازات قوه قضائیه نیز قرار گرفته است. این چنین اقدامات موجب تشویق مفسدین به ادامه فساد و دلسردی وجدان‌های مطلع و باشرفی می‌شود که در راه مبارزه با فساد خواستار برداشتن قدمی شده‌اند.

ج) نتیجه‌گیری

مبارزه با فساد علاوه بر اراده سیاسی دولت، نیاز به پیش‌بینی راهکارهای مناسب و مؤثر در مبارزه با فساد اداری را می‌طلبد. یکی از خلأهای قانونی مبارزه با فساد اداری در کشور ما، عدم تأسیس مفهوم و نهاد سوت زنی در قوانین و مقررات موجود است؛ که این امر موجب مخفی ماندن فسادهای صورت گرفته روزمره در نهادهای کشوری و لشکری می‌شود. عدم حمایت از سوت‌زن در مقابل اقدامات تلافی جویانه مفسدین و متخلفین، موجب انباشته شدن حجم فسادهای کلان صورت گرفته می‌شود که این امر سهم به سزایی در بی‌اعتمادی مردم به نظام سیاسی و سیستم اداری کشور دارد. این عدم حمایت و خلأ قانونی موجب سکوت اشخاص مطلع و باوجدان در مقابل اعمال خلاف قانون و فساد می‌شود و چه بسا در صورت افشای این اقدامات موجب شماتت دیگر همکاران و مجازات خود فرد توسط مفسدین می‌شود؛ بنابراین لزوم تأسیس صریح این پدیده در قوانین و مقررات آتی و مشخص نمودن سازوکارهای اجرای آن در کنار فرهنگ‌سازی و ترویج سوت زنی از لوازم مؤثر مبارزه با فساد به شمار می‌آید.

منابع:

  • مرادی، علیرضا و دیگران: سوت زنی پدیده‌ای مهجور در سازمان‌های امروزی، ۱۳۹۳
  • OSHA Fact Sheet: Your Rights As A Whistleblower
  • investopedia.com/w/whistleblower.asp

 

[۱] – Occupational Safety and Health


آخرین مطالب
مشترک خبرنامه شوید